"Wystawa jako jedna z form upowszechniania czytelnictwa w szkole"
Opracowała mgr DOROTA TADRZYŃSKA
Spośród wielu atrakcyjnych, pożytecznych i sprawdzonych form upowszechniania czytelnictwa dominujące miejsce zajmują wystawy. Uznaje sieje za jeden ze skuteczniejszych sposobów zachęcania uczniów do czytania, ponieważ książka najlepiej potrafi zareklamować się sama. Urokowi barwnej i bogato ilustrowanej książki, wyeksponowanej do obejrzenia na wystawie bibliotecznej, ulegną nawet stroniący od czytelnictwa uczniowie.
W bibliotece szkolnej książki i inne elementy zbiorów wystawia się na widok publiczny w celach informacyjnych, kształcących i reklamowych. Wymienione cele odnoszą się do wszystkich form pracy pedagogicznej nauczyciela bibliotekarza we wszystkich typach szkół i na różnych szczeblach nauczania, mają bowiem charakter dyrektyw kierunkowych. Ich konkretyzacji służą cele szczegółowe, figurujące w konspektach i scenariuszach zajęć bibliotecznych.
Wystawy książek i innych materiałów bibliotecznych są w naszych placówkach zjawiskiem bardzo częstym i dlatego uznaje sieje za typowy przejaw aktywności bibliotekarzy szkolnych. Ważne jest też, aby tej częstotliwości, a nawet powszechności odpowiadała realizacyjna poprawność. Od niej bowiem zależy efektywność i skuteczność oddziaływania ekspozycji książkowych.
Planując organizację wystawy należy przede wszystkim skonkretyzować jej cele. Determinują one bowiem typ wystawy oraz rodzaj, ilość i układ eksponatów.
W zależności od założonych celów szczegółowych i od przyjętego kryterium podziału, możemy wyróżnić różne typy wystaw
W bibliotekach szkolnych najczęściej organizuje się:
•    wystawy nowości wydawniczych, popularyzujące publikacje bieżąco wpływające do biblioteki.
•    wystawy okolicznościowe nawiązujące do rocznic, jubileuszów lub organizowane jako uzupełnienie imprez bibliotecznych,
•    wystawy zagadnieniowe (często nazywane tematycznymi) poświęcone jednemu tylko wybranemu zagadnieniu. Ekspozycja ta zazwyczaj obejmuje od kilkunastu do kilkudziesięciu książek tematycznie ze sobą związanych,
•    wystawy problemowe, obrazujące historię i stan określonej dziedziny wiedzy, kulturę narodu, regionu, epoki. Pod względem rozmiarów, należą do dużych wystaw, dlatego organizowane są rzadziej i raczej przez większe biblioteki.
Efektywność i wartość wystawy zależy przede wszystkim od dobrego jej przygotowania. Chodzi tu głównie o skonkretyzowanie celu i opracowanie szczegółowej koncepcji tego, co ma być zrobione, czyli scenariusza wystawy, któremu (w zależności od potrzeb) można nadać formę pisemną lub, zwłaszcza przy mniejszych ekspozycjach, tylko myślowej, wyobrażeniowej koncepcji niezbędnych działań.
Scenariusz wystawy powinien zawierać następujące punkty: cel, adresaci i temat wystawy, wykaz i układ eksponatów, projekt oprawy plastycznej, niezbędny sprzęt i materiały pomocnicze oraz szkic wystawy.
Adresaci, czyli ci, dla których organizujemy wystawę, determinują rozmiar i charakter planowanej ekspozycji. Chodzi tu głównie o uwzględnienie możliwości percepcyjnych odbiorców. I tak np. na wystawach adresowanych do najmłodszych umieszcza się nie więcej niż 10 książek, a do nieco starszych czytelników (z klas III-V) od 15
Cel (cele) wystawy powinien być oczywisty nie tylko dla jej twórcy, ale przede wszystkim dla odbiorców. Wyrazić go zatem trzeba poprzez odpowiedni dobór wszystkich elementów składowych projektowanej ekspozycji.
Temat, wyrażony w haśle głównym i hasłach poszczególnych działów, powinien być adekwatny do założonych celów i precyzyjnie sformułowany. Może go stanowić trafnie dobrany, możliwie zwięzły i niezbyt długi tytuł wystawy. Tekst tytułu opracowuje zwykle autor scenariusza. Może nim też być krótkie hasło lub odpowiednio dobrany cytat np. z dzieł klasyków lub z wypowiedzi wybitnych osobistości. Należy wówczas pamiętać o podaniu źródła, z którego dany cytat pochodzi. Atrakcyjne bywają tytuły wyrażone w formie pytania. Tytuł lub hasło wystawy najczęściej umieszcza się na planszy lub plakacie ponad eksponatami.
Wykaz eksponatów warto ograniczyć do niewielkiej liczby dobrze dobranych i pięknie wydanych książek na rzecz pozaksiążkowych źródeł informacji. Zgromadzenie obok siebie znacznej ilości książek nieuchronnie prowadzi do monotonii. Można jej zapobiec poprzez zróżnicowanie eksponatów i zastosowanie wspomagających form wizualno-słuchowych.
Warto zatem pośród książek umieścić, np. obwoluty nagrań płytowych i kasetowych, ilustracje, fotografie, wykresy, ciekawie zredagowane teksty uzupełniające i rozmaite przedmioty wzbogacające informację i podnoszące walory estetyczne wystawy. Istnieje wiele możliwości “obudowania w informację" eksponowanych materiałów bibliotecznych. Mogą to być niezbyt długie teksty komentujące lub informujące, notki biograficzne, recenzje, adnotacje zalecające lub zestawienia bibliograficzne. Wiele elementów uatrakcyjniających wystawę mogą wykonać sami uczniowie. Niektóre z nich mogą powstać jako wynik organizowanych przez bibliotekę konkursów, np. na ilustrację do książki czy na plakat biblioteczny.
Układ eksponatów należy z góry przemyśleć tak, aby był logiczny, jasny i zgodny z celem wystawy. Struktura mniejszej ekspozycji powinna umożliwiać zwiedzającym samodzielne zorientowanie się w jej całości, natomiast duże wystawy biblioteczne wymagają objaśniania. Do oprowadzania zwiedzających i komentowania dużej wystawy często przygotowuje się starszych uczniów - członków aktywu bibliotecznego.
W ekspozycjach materiałów bibliotecznych najczęściej stosuje się jeden z następujących układów:
•    chronologiczny, polegający na ustawieniu eksponatów w kolejności ich powstania lub według czasu akcji,
•    zagadnieniowy, problemowy, polegający na wyodrębnieniu w ramach tematu głównego kilku podtematów szczegółowych,
•    formalny, dzielący eksponaty że względu na ich cechy formalno-wydawnicze, czyli na książki, czasopisma, wycinki prasowe, materiały audiowizualne, ilustracje itp.
Książki dla najmłodszych czytelników układa się według poziomów, dla dzieci starszych i młodzieży szkolnej - raczej problemowo lub chronologicznie.
Oprawa plastyczna łączy wszystkie elementy wystawy w jednolitą całość artystyczną i dlatego trzeba na nią zwrócić szczególną uwagę. Zwłaszcza, że tak jak każda inna forma propagandy wizualnej czytelnictwa, wystawa biblioteczna jest jednym ze środków oddziaływania estetycznego i budzenia wrażliwości uczniów na piękno. Oprawa plastyczna pełni też funkcję propagowania samej wystawy, ma ona przyciągnąć widza i zwrócić jego uwagę na eksponaty.
Do zbierania materiałów niezbędnych do wystawy na początku roku szkolnego warto przygotować tyle teczek, ile zaplanowaliśmy ekspozycji książkowych, a w trakcie codziennej pracy, natrafiając na przydatne materiały, zapisywać informacje o nich na karteczce i wkładać ją do teczki przeznaczonej dla danego tematu wystawy. Gotowe materiały, np. ilustracje, wycinki prasowe itp. odpowiednich teczkach. Tym sposobem, bez zbędnego nakładu pracy, w teczkach zgromadzi się sporo materiału.